علم تغذیه

تغذيه علمي است كه در مورد ساختمان، تركيب و چگونگي سوخت و ساز مواد غذايي و تبديل آنها به نيرو در بدن و همچنين رابطه آنها با رشد و نمو بحث مي كند. به بيان ديگر تغذيه عبارت است از ارتباط مواد غذايي با نحوه استفاده بدن انسان از آن مواد براي اين كه بتواند حد اعلاي سلامتي را براي خود تامين كند.

غذا

غذا به مواد مايع يا جامدي گفته مي شود كه از راه دهان مصرف ميشوند و ضمن اينكه منجر به برطرف كردن حس گرسنگي مي شود نيازهاي بدن را نيز تامين مي كنند. اين نيازها عبارتند از:

انرژي يا حرارت لازم براي ادامه كار دستگاه هاي بدن از قبيل: قلب، ريه ، دستگاه گوارش و عضلات وهمچنين تامين انر‍ژي لازم براي انجام فعاليت هاي مختلف روزانه نظير ايستادن ، راه رفتن.

تامين مواد اوليه براي رشد و نمو

ترميم و جانشين كردن سلول ها و بافت هاي فرسوده بدن

مواد مغذي

غذاها از مواد مغذي نظير كربوهيدرات ها، پروتئين ها، چربي ها، ويتامين ها، مواد معدني و آب تشكيل شده اند كه همه براي حفظ سلامت بدن مهم هستند. اين مواد كم و بيش در همه غذاها وجود دارند.

نقش اين مواد در بدن به شرح زير است:

كربوهيدرات ها و چربي ها در اصل مسئول تامين انرژي هستند و بعضي از چربي ها نقش سازندگي نيز دارند. پروتئين ها براي ساخته شدن و نگه داري ماهيچه ها، خون، پوست، استخوان هاو ساير بافت ها و دستگاه هاي بدن لازم هستند.ويتامين ها و مواد معدني در مقايسه با كربوهيدرات ها و پروتئين ها به مقدار كمتري مورد نياز هستند ولي به همان اندازه در حفظ تندرستي نقش دارند. بعضي از مواد مغذي اجزاي ساختماني بافت ها را تشكيل مي دهند مثل كلسيم در استخوان ها و دندان ها و آهن در خون.

آب سالم و فيبر (الياف گياهي) نيز از جمله اجزاي يك رژيم غذايي مناسب هستند.

 

نيازمندي هاي تغذيه اي

همان طور كه گفته شد، غذاها از مواد مغذي تشكيل شده اند و تغذيه صحيح يعني خوردن و دريافت مقدار لازم و كافي از هر يك از اين مواد. مصرف مقدار مناسب اين مواد مغذي براي حفظ سلامت بدن لازم است. اين نيازمندي ها با توجه به شرايط جسمي، محيطي و فردي متفاوتند و بر اساس سن، جنس، اندازه بدن و ميزان فعاليت فرد تعيين مي شوند.

تنوع و تعادل

تغذيه سالم شرط اساسي سلامت انسان است. تغذيه صحيح در حقيقت رعايت دو اصل تعادل و تنوع در برنامه غذايي روزانه است. تعادل به معني مصرف مقادير كافي از مواد غذايي مورد نياز براي حفظ سلامت بدن  و تنوع به معني مصرف انواع مختلف مواد غذايي است كه در پنج گروه اصلي غذايي معرفي مي گردند.

گروه هاي غذايي

يكي از بهترين راه ها براي اطمينان از تامين نيازمندي هاي تغذيه اي استفاده از 5 گروه اصلي غذايي بر اساس هرم غذايي است.

معرفي گروه هاي غذايي:

بهترين راه اطمينان از تعادل و تنوع در غذاي روزانه استفاده از هر 5 گروه اصلي غذايي است. 5 گروه اصلي غذايي عبارتند از: گروه نان و غلات، گروه ميوه ها ، گروه سبزي ها، گروه شير و لبنيات، گروه گوشت، حبوبات، تخم مرغ و مغزها و یک گروه متفرقه ها( قندها و چربي ها)مواد غذايي هر گروه داراي ارزش غذايي تقريبا" يكسان هستند و مي توان از يكي به جاي ديگري به شرط رعایت مقادیر جایگزین استفاده كرد.

مواد غذايي هر گروه داراي ارزش غذايي تقريبا يكسان هستند و مي توان از يكي به جاي ديگري به شرط رعایت مقادیر جایگزین استفاده كرد.

 

گروه هاي غذايي

يكي از بهترين راه ها براي اطمينان از تامين نيازمندي هاي تغذيه اي استفاده از 5 گروه اصلي غذايي بر اساس هرم غذايي است.

معرفي گروه هاي غذايي:

بهترين راه اطمينان از تعادل و تنوع در غذاي روزانه استفاده از هر 5 گروه اصلي غذايي است. 5 گروه اصلي غذايي عبارتند از: گروه نان و غلات، گروه ميوه ها ، گروه سبزي ها، گروه شير و لبنيات، گروه گوشت، حبوبات، تخم مرغ و مغزها و یک گروه متفرقه ها( قندها و چربي ها)مواد غذايي هر گروه داراي ارزش غذايي تقريبا" يكسان هستند و مي توان از يكي به جاي ديگري به شرط رعایت مقادیر جایگزین استفاده كرد.

مواد غذايي هر گروه داراي ارزش غذايي تقريبا يكسان هستند و مي توان از يكي به جاي ديگري به شرط رعایت مقادیر جایگزین استفاده كرد.

گروه نان و غلات

موادغذایی مثل انواع نان ، برنج ، ماکارونی، رشته ،گندم، جو و ذرت در این گروه قرار می گیرند . گروه نان وغلات منبع كربوهيدرات هاي پيچيده وفيبر هستند . موادغذایی این گروه بیشتر نقش تامین انرژی بدن را به عهده دارند . علاوه بر آن موادغذایی این گروه حاوی ویتامینهای گروه B ، آهن وپروتئین نیز هستند .

ميزان توصيه شده مصرف روزانه از گروه نان وغلات 6 تا 11 واحد است.

هر واحد از موادغذایی این گروه برابر است با:

  • سی گرم نان يا يك كف دست بون انگشت يا يك برش 10 در 10 سانتي متري از نان بربري، سنگك وتافتون وبراي نان لواش 4 كف دست، يا
  • سی گرم يا سه چهارم ليوان غلات صبحانه ، يا
  • نصف ليوان برنج يا ماكاروني پخته، يا
  • يك چهارم ليوان غلات خام ( گندم ، جو ) ، يا
  • سه عدد بيسكويت ساده بخصوص نوع سبوس دار

موادغذایی این گروه بخشی از پروتئین دریافتی روزانه را تشکیل می دهند . البته نوع پروتئین موجود در برنج و گندم مانند پروتئین موجود در حبوبات، پروتئین گیاهی است و به همین دلیل توصیه می شود این دو نوع پروتئین بصورت مخلوط مصرف شوند مثلاً خوردن عدسی با نان و یا عدس پلو و لوبیا پلو.

چگونه باید از گروه نان و غلات استفاده کرد :

حتی الامکان برنج باید بصورت کته مصرف شود زیرا آبکش کردن برنج موجب می شود که ویتامین های گروه B که در برنج موجود است در آب حل شده و دور ریخته شود .

از نانهایی استفاده شود که در تهیه آنها جوش شیرین بکار نرفته است . نانی که با جوش شیرین تهیه می شود حاوی ماده ای بنام اسید فیتیک است که مانع از جذب آهن و سایر املاح دو ظرفیتی مثل روی و کلسیم می شود در نتیجه، کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن ، کمبود روی و کمبود کلسیم ایجاد می شود. اگر برای پخت نان از خمیر مایه یا خمیر ترش استفاده شود و خمیر نان کاملاً ور بیاید اسیدفیتیک آن مهار شده و مشکل کمبود ریزمغذیها بروز نمی کند .

ماکارونی هم مثل نان و برنج منبع تامین انرژی است. می توان ماکارونی را با پنیر تهیه کرد برای اینکار پس از اینکه ماکارونی پخته شد و در دیس یا بشقاب کشیده شد باید مقداری پنیر روی ان رنده کرد این غذا از ارزش پروتئین خوبی نیز برخوردار است(ترکیب پروتئین گیاهی و پروتئین حیوانی ) .

انواع غلات بو داده مثل برنجک، گندم برشته، ذرت بو داده تنقلات غذایی با ارزشی هستند و كودكان,و دانش آموزان می توانند بعنوان میان وعده از آنها استفاده کنند.

انواع بیسکویت، ویفر، کیک و کلوچه نیز در گروه نان و غلات قرار دارند و اگر كودكان ودانش آموزان بصورت میان وعده مصرف نمايند بخشی از انرژی موردنیاز روزانه را تامین می کنند.

 

گرو ه سبزیها :

انواع سبزی در این گروه جای می گیرند . سبزی ها نيز در مقایسه با گروه های دیگر انرژی و پروتئین کمتری دارند و برعکس دارای مقدار قابل توجهی فیبر، ویتامین و املاح معدنی هستند. این گروه شامل انواع سبزي هاي برگ دار ، انواع كلم، هويج ،بادمجان، نخودسبز، لوبيا سبز، انواع كدو، فلفل، قارچ ، خيار ، گوجه فرنگي ، پياز و سيب زميني مي باشد.

اين گروه داراي انواع ويتامين هاي A ، B ،C ، مواد معدني مانند پتاسيم ، منيزيوم ومقدار قابل توجهي فيبر است.

ميزان توصيه شده مصرف روزانه سبزي ها 5-3 واحد مي باشد.

هرواحد از گروه سبزي ها برابر است با:

  • يك ليوان سبزي هاي خام برگ دار ( اسفناج ، كاهو ، سبزي خوردن)، يا
  • نصف ليوان سبزي هاي پخته يا خرد شده ، يا
  • نصف ليوان نخود سبزي، لوبيا سبز وهويج خرد شده، يا
  • يك عدد گوجه فرنگي يا هويج يا خيار ، يا پياز يا سيب زميني متوسط

چگونه  باید از گروه میوه ها و سبزی ها استفاده کرد

-         حتی الامکان سبزی ها را باید بصورت خام مصرف کرد زیرا پختن سبزی بویژه اگر به مدت طولانی باشد موجب از بین رفتن ویتامین های آن می شود. سبزی خوردن، گوجه فرنگی، پیاز ، گل کلم، شلغم ، ترب ، انواع فلفل سبز مثال هایی از سبزی های خام هستند و در صورت در دسترس بودن باید مصرف آنها را همراه با غذا تشویق نمود .

-         میوه ها میان وعده های مناسبی هستند ودانش آموزان را باید تشویق کرد تا برای زنگهای تفریح از میوه هایی که در منزل موجود است مثل سیب، پرتقال، نارنگی، هلو، آلو ، زردآلو ، گلابی و ... که کاملاً شسته شده است با خود به مدرسه بیاورند .

-         دانش آموزان می توانند انواع ساندویچ ها را با سبزی های مختلف بعنوان میان وعده مصرف کنند مثلاً نان و پنیر و سبزی، نان و پنیر وگوجه فرنگی، نان و پنیر و خیار، نان و تخم مرغ و گوجه فرنگی .

-         اگر برای وعده ناهار یا شام سالاد در نظر گرفته می شود نباید از ساعات قبل سالاد را تهیه کرد زیرا ویتامین های موجود در اجزا سالاد مثل گوجه فرنگی ، پیاز ، فلفل دلمه ایی و ... در معرض هوا تخریب شده و از بین می رود.

-         استفاده از چاشنی هایی مانند آب لیمو، آب نارنج، آب غوره و روغن زیتون ( اگر در دسترس است) برای سالاد سالمتر از انواع سس های مایونز و سس سالاد است. می توان در منزل با استفاده از ماست ، آب لیمو یا سرکه، روغن زیتون و نمک یک سس سالم برای سالاد تهیه کرد.

-         کودکان سنین مدرسه و دانش آموزان را تشویق کنید که از جوانه گندم و جوانه ماش همراه با سالاد استفاده کنند. اگر مادران در منزل جوانه تهیه کنند حتی بعنوان تنقلات می توانند برای افراد خانواده بویژه کودکان و دانش  آموزان از آن استفاده نمایند.

 

-         استفاده از انواع سبزیجات پخته همراه با غذا توصیه می شود مثلاً اسفناج پخته که همراه با ماست و یا کشک می توان از آن استفاده کرد. هویج پخته ، لوبیا سبز ، نخود فرنگی پخته ، سیب زمینی ، کدو حلوایی و لبو، گل کلم ، کرفس ، ریواس ، کنگر، بادمجان و کدوی خورشتی پخته از سبزیجاتی هستند که در کنار غذاهای مختلف می توان آنها را مصرف کرد .

 

نکته :

سبزیجاتی مثل اسفناج بهتر است بدون آب و با حرارت کم پخته شود. لوبیاسبز، نخود فرنگی، هویج، چغندر، کدو حلوایی و کدوی خورشتی باید به صورتی پخته شود که در انتهای طبخ آب افزوده شده کاملاً به خورد آن رفته باشد.

پختن سبزیجات در آب زیاد موجب حل شدن ویتامین ها در آب شده و به این ترتیب مقدار زیادی از ویتامین ها از دست می رود. در صورتی که پس از طبخ سبزی ها مقداری از آب آن باقی ماند از آن در طبخ غذاها باید استفاده شود.

در هنگام مصرف سبزی ها باید دقت شود که کاملاً شسته و ضدعفونی شده باشند. طرز شستن و ضدعفونی کردن سبزی در زیر شرح داده شده است :

ابتدا باید سبزی را با اب کاملاً شست تا گل و لای آن پاک شود . سپس باید نصف قاشق چایخوری مایع ظرفشویی را با 5 لیتر آب مخلوط کرده و سبزی را به مدت 5 دقیقه در آن قرار داد. پس از خارج کردن سبزی از محلول آب و کف، باید سبزی را با اب تمیز شستشو داد، سپس نصف قاشق چایخوری پودر پرکلرین را به 5 لیتر آب اضافه کرده و سبزی را به مدت 10 دقیقه در آن قرار داد و پس از آن مجدداً سبزی را با آب تمیز آبکشی نمود . ضدعفونی کردن سبزیجات خام قبل از مصرف برای پیشگیری از آلودگی انگلی بسیار حائز اهمیت است.

 

گروه میوه ها :

انواع ها در این گروه جای می گیرند . میوه ها در مقایسه با گروه های دیگر انرژی و پروتئین کمتری دارند و برعکس دارای مقدار قابل توجهی فیبر، ویتامین و املاح معدنی هستند. اين گروه شامل انواع ميوه ، آب ميوه طبيعي،كمپوت ميوه وميوه هاي خشك ( خشكبار) مي باشد.

مواد مغذي مهم اين گروه شامل ويتامين A ، ويتامين C ، فيبر ومواد معدني است.

روزانه 4-2 واحد از گروه ميوه ها بايد مصرف شود.

اين ویتامین ها و مواد معدنی موجود در ميوه ها برای مقاومت بدن در برابر بیماریها، ترمیم یا بهبود زخم ها و سلامت پوست بدن ضروری می باشند.

میوه ها يي که اندازه آنها حدوداً به اندازه یک سیب متوسط است مثل گلابی، پرتقال ، موز هر کدام 1 واحد هستند. در مورد میوه هایی که اندازه آنها کوچکتر است مثل گیلاس، آلبالو ، انگور ، توت ويا انار، نصف ليوان معادل يك واحد است.

نصف ليوان ميوه پخته يا كمپوت ميوه ، يا

يك چهارم ليوان ميوه خشك يا خشكبار ، يا

سه چهارم ليوان آب ميوه تازه وطبيعي هم معادل يك واحد از گروه ميوه ها مي باشند.

گروه گوشت و حبوبات :

انواع گوشتهای قرمز (گوسفند و گوساله ) گوشتهای سفید (مرغ ، ماهی وپرندگان) ،تخم مرغ و حبوبات ( نخود ، لوبیا ، عدس ، باقلا ، لپه ، ماش) و مغزها ( گردو، بادام، فندق، پسته وبادام زميني) در این گروه قرار دارند.

موادغذایی که در این گروه قرار می گیرند نقش مهمی در تامین پروتئین بدن دارند . موادغذایی این گروه علاوه بر پروتئین ، دو ريزمغذي آهن و روی را هم دارند . به همین دلیل برای رشد و خون سازی لازم هستند .

پروتئین ماده مغذی ضروری برای رشد و ترمیم بافت های بدن بشمار می رود به همین دلیل، پروتئین ها مواد سازنده بدن نامیده می شوند که از اسیدهای آمینه ضروری و غیرضروری تشکیل شده اند .

پروتئین دارای منبع غذایی حیوانی (شامل انواع گوشت ها و تخم مرغ ) و منبع غذایی گیاهی ( شامل حبوبات و مغزها مثل پسته ، بادام ، گردو و ... ) می باشد . پروتئین حیوانی تمام اسیدهای امینه ضروری برای رشد و ترمیم بدن را تامین می کند و به همین دلیل پروتئین با ارزش بیولوژیکی بالا نامیده می شود . پروتئین تخم مرغ با ارزش بیولوژیکی 100 از نظر کیفیت در بالاترین سطح قرار دارد و پس ازآن پروتئین شیر و سپس پروتئین گوشت، به ترتیب از کیفیت بالایی برخوردارند.

پروتئین گیاهی معمولاً تمام اسیدهای آمینه ضروری را ندارد بنابراین لازم است ترکیبی از حداقل دو پروتئین گیاهی (مثل غلات و حبوبات) مصرف شود تا یک پروتئین با کیفیت بالا به بدن برسد مثال هایی از این نوع ترکیب که در فهرست غذاهای سنتی ما وجود دارد عدس پلو، لوبیا پلو ، باقلا پلو، ماش پلو، عدسی با نان و خوراک لوبیا با نان می باشد.

مصرف مقدار کمی پروتئین حیوانی همراه با یک پروتئین گیاهی نیز ارزش پروتئین را افزایش می دهد مثال هایی از این ترکیب شامل : شیر برنج ،نان و شیر ، نان و ماست ، نان و پنیر، ماکارونی با پنیر، نان و تخم مرغ می باشد.

براي افراد بزرگسال وسالم روزانه 3-2 واحد از گروه گوشت، حبوبات و تخم مرغ توصيه مي شود

هر واحد از این گروه برابر است با:

  • 2 تکه (  هر  تكه 30 گرم ) گوشت خورشتی پخته ، یا
  • نصف ران متوسط مرغ یا 60 يك سوم سينه متوسط مرغ ( بدون  پوست) ، يا
  • يك تكه ماهی به اندازه كف دست بدون انگشت، یا
  • دو عدد تخم مرغ، یا
  • یک لیوان حبوبات پخته، يا
  • يك سوم ليوان مغز ها ( گردو  ، بادام ، پسته ، فندق ، بادام زميني)

اگر یک عدد تخم مرغ در وعده صبحانه، 2تکه متوسط گوشت(60گرم) در وعده ناهار و به اندازه یک لیوان عدس یا لوبیاي پخته همراه با نان در وعده شام مصرف شود در واقع 3 واحد ا زاین گروه مصرف شده است.

چند توصیه:

-         استفاده از غلات و حبوبات بو داده و برشته شده ( مثل برنجک، عدس برشته شده، گندم برشته و نخودچی) انواع مغزها مثل گردو، بادام ، فندق ، پسته و بادام زمینی بعنوان میان وعده بخشی از پروتئین موردنیاز روزانه را بخصوص براي كودكان ودانش آموزان تامین می کند.

-         بجای گوشت قرمز می توان از مرغ یا ماهی استفاده کرد. ماهی هاي كوچك مثل ماهي کلیکا یک منبع غنی از پروتئین با کیفیت خوب و ارزان قیمت است که با مصرف آن نیاز بدن به پروتئین تامین میشود . در ضمن چون با استخوان خورده می شود منبع خوبی از کلسیم نیز بشمار میرود.

نحوه استفاده از گروه گوشت، حبوبات و تخم مرغ :

در هنگام طبخ گوشت قرمز، چربی های قابل رویت آن باید جدا شود . پوست مرغ نیز حاوی مقدار زیادی چربی است و باید قبل از طبخ پوست آن جدا شود.

1. حتی الامکان بهتر است گوشت مرغ و ماهی بصورت آب پز ، یا کبابی مصرف شود و سرخ نشود.

2. در مصرف مغز و زبان بعلت وجود مقادیر زیاد کلسترول نباید افراط کرد.

3.بهتر است بجای گوشت قرمز، بیشتر از گوشت سفید(مثل مرغ و ماهی ) استفاده شود.

4.حبوبات منبع خوبی از پروتئین هستند و بصورت ترکیب با غلات، پروتئین با کیفیت بالا را برای بدن تامین می کنند . در صورتی که خوردن حبوبات ایجاد نفخ می کند، بهتر است به مدت یک شب خیسانده شده و پس از دور ریختن آب آن پخته شود. حبوبات منبع خوبي از فيبر هم هستند كه به سلاما دستگاه گوارش ، جلوگيري از يبوست ، كاهش جذب قند وجربي كمك مي كنند

5. اگر از مغزها (پسته ، بادام، گردو، فندق ) بعنوان میان وعده استفاده می شود بهتر است بو نداده و کم نمک باشد.

6.  اگر بخواهيد گوشت يخ زده را آّ پز كنيد بايد بلافاصله بعد از خارج كردن از فريزر آن را بپزيد. اگر به هر دليلي مي خواهيد گوشت از حالت يخ زده خارج شود ، آن را 24 ساعت قبل از طبخ از فريزر خارج كرده ودر يخچال بگذاريد.

7. مصرف روزانه سوسیس و کالباس به علت مواد افزودنی آن (بویژه نیتریت) که سرطانزا می باشد وسلامت انسان را به خطر می اندازد توصیه نمی شود . توصيه مي شود مصرف سوسيس وكالباس بسيار محدود شود ودر صورت مصرف سوسیس بهتر است بجای سرخ کردن آنرا آب پز یا کبابی تهیه کرد.

 

گروه شیر و لبنیات :

این گروه مهمترین منبع تامین کلسیم موردنیاز بدن بشمار می روند کلسیم در تشکیل استخوان و دندان و استحکام آنها نقش ضروری دارد. 99 درصد کلسیم بدن در استخوانها قرار دارد. در این گروه علاوه بر شیر فرآورده های آن مثل ماست، پنیر، کشک و بستنی قرار می گیرند. این گروه داراي کلسیم ، فسفر، پروتئین ، ویتامینB2 ، ويتامينB12 ، ويتامين A و ساير مواد معذي است. مصرف گروه شیر و لبنیات به علت آنکه مهمترین منبع کلسیم و فسفر می باشد برای استحکام استخوان ها و دندان ها لازم است، همچنین به علت داشتن ویتامین A برای رشد و سلامت پوست هم مفیدند .

موادغذایی که در این گروه قرار می گیرند ارزش غذایی مشابه دارند و می توانند بجای یکدیگر مصرف شوند. مقدار مواد مغذی (مثل کلسیم، پروتئین ... ) موجود در یک واحد از گروه شیر و لبنیات با هم برابرند.

ميزان توصيه شده روزانه از گروه شير ولبنيات 3-2 واحد است.

یک واحد از این گروه برابر است با :

  • یک لیوان شیر یا یک لیوان ماست كمتر از 5/2درصد چربي ، يا
  • 60-45گرم پنیر (معادل يك ونيم قوطی کبریت پنیر) ، یا
  • یک چهارم لیوان کشک ، يا
  • 2 ليوان دوغ، يا
  • يك ونيم لیوان بستنی

باتوجه به اهمیت تامین کلسیم، فسفر، پروتئین و ... برحسب اینکه کدامیک از این موادغذایی در محل زندگی بیشتر یافت می شوند، افراد بزرگسال سالم روزانه 3-2 واحد از اين گروه بايد مصرف كنند.

مثالهای زیر مقدار مصرف روزانه گروه شیر و لبنیات که نیاز به این گروه را تامین می کند را نشان می دهد :

اگر در طول روز یک لیوان شیر، یک لیوان ماست و يك ونيم قوطي كبريت پنیر مصرف شود در واقع 3 واحد از گروه شیر و لبنیات خورده شده است ويا  اگر دو لیوان ماست و يك ونيم قوطی کبریت پنير در طول روز مصرف شود، در این صورت 3 واحد از گروه شیر و لبنیات مصرف شده است .

چگونه باید از گروه شیر و لبنیات استفاده کرد:

1.توصيه مي شود از شیرهای پاستوریزه شده  5/2درصد چربي و يا كمتر استفاده شود..

2.در صورت عدم دسترسی به شیر پاستوریزه باید شیر تازه را مدت 10 دقیقه در حال هم زدن جوشانید و پس مصرف نمود.

3. از مصرف پنیر تازه باید پرهیز شود مگر اینکه با شیر پاستوریزه تهیه شده باشد.

4. هنگام استفاده از کشک باید دقت شود کپک زدگی و بوی نامطبوع نداشته باشد . کشک مایع را قبل از مصرف باید به مدت 5 دقیقه جوشانید.

5.از بستنی هایی که با شیر جوشیده شده و یا پاستوریزه تهیه شده اند باید استفاده شود . درعين حال بايد توجه داشت كه مصرف زياد بستني بدليل كالري بالاي آن  مي تواند منجر به اضافه وزن وچاقي شود.